Koncepti i Zotit në fetë Abrahamike

Aug 20, 2026 Zani i Nalte Shkenca Islame 0

---

Msc. Armand Asllani

Abstrakt

Ky studim synon të hedhë dritë mbi mënyrën se si kuptohet Zoti në tri nga traditat më të mëdha fetare të botës: Judaizmi, Krishterimi dhe Islami. Edhe pse të ndara nga historia dhe doktrina, këto fe ndajnë një burim të përbashkët dhe ruajnë një ide qendrore: besimin në një Zot të vetëm, të gjithëfuqishëm dhe krijues të gjithësisë. Megjithatë, mënyra se si e përfytyrojnë këtë Zot është e ndryshme. Judaizmi e përshkruan Atë si të pakapshëm për mendjen njerëzore, por gjithmonë pranë popullit të vet. Krishterimi e shfaq Zotin si një qenie që përfshin dashuri të thellë dhe mëshirë, duke u mishëruar në Jezusin, ndërsa Islami e thekson fuqishëm njëshmërinë dhe madhështinë absolute të Tij, duke e përjashtuar çdo formë të ngjashmërisë me krijesat. Ky krahasim na ndihmon të kuptojmë jo vetëm ngjashmëritë që bashkojnë këto fe, por edhe veçantitë që i karakterizojnë dhe i japin secilës një identitet të veçantë në përfytyrimin e hyjnores.
Fjalë kyçe: Monoteizëm, Judaizëm, Krishterim, Islam, Teologji krahasuese

I.1. Një vështrim i përgjithshëm
Zoti Abrahamik është koncepti i Zotit që mbetet një tipar i përbashkët i të gjitha feve abrahamike. Zoti Abrahamik është konceptuar si i përjetshëm, i gjithëfuqishëm, i gjithëdijshëm dhe si krijues i gjithësisë. Gjithashtu mendohet se Zoti ka vetitë e shenjtërisë, drejtësisë, dhe është dashamirës gjithëpërfshirës. Përkrahësit e besimeve abrahamike besojnë se Zoti është gjithashtu transcendent, por në të njëjtën kohë personal dhe i përfshirë, duke dëgjuar lutjen dhe duke reaguar ndaj veprimeve të krijesave të tij. Zoti në fetë abrahamike përmendet gjithmonë vetëm si mashkullor.
Teologjia hebraike është rreptësishtë monoteiste. Zoti është një qenie absolute, e pandashme dhe e pakrahasueshme që është shkaktari i gjithë ekzistencës. Tradita hebraike na mëson se aspekti i vërtetë i Zotit është i pakuptueshëm dhe i panjohur, është vetëm aspekti i shpallur i Zotit që solli në ekzistencë universin dhe ndërvepron me njerëzimin dhe botën. Në judaizëm, Zoti i vetëm i Izraelit është Perëndia e Abrahamit, Isakut dhe Jakobit, i cili është udhërrëfyesi i botës, i çliroi Izraelitët nga skllavëria në Egjipt dhe u dha atyre 613 urdhëresat në malin Sinai siç përshkruhet në Tora. Zoti kombëtar i izraelitëve e ka emrin Y-H-W-H (hebraisht: יהוה) në Biblën hebraike. Etimologjia e emrit nuk dihet.
Në teologjinë e krishterë, Zoti është qenia e përjetshme që krijoi dhe ruan botën. Të krishterët besojnë se Zoti është edhe transcendent edhe imanent (i përfshirë në botë). Pikëpamjet e hershme të krishtera për Zotin u shprehën në Letrat e Palit dhe besimet e hershme, të cilat shpallnin një Zot dhe hyjninë e Jezusit.
Rreth vitit 200, Tertuliani formuloi një version të doktrinës së Trinisë që vërtetonte qartë hyjninë e Jezusit dhe iu afrua formës së mëvonshme përfundimtare që u vendos nga Këshilli Ekumenik i vitit 381. Trinitarët, të cilët përbëjnë shumicën e madhe të të krishterëve, e mbajnë atë si një parim thelbësor të besimit të tyre. Emërtimet jotrinitare përcaktojnë Atin, Birin dhe Shpirtin e Shenjtë në një sërë mënyrash të ndryshme.
Teologjia e atributeve dhe natyrës së Zotit është diskutuar që në ditët më të hershme të krishterimit, me Irenaeusin që shkruante në shek. II: “Madhështisë së tij nuk i mungon asgjë, por përmban të gjitha gjërat.” Në shekullin e VIII-të, Gjoni i Damaskut renditi tetëmbëdhjetë atribute të cilat mbeten gjerësisht të pranuara. Me kalimin e kohës, teologët zhvilluan lista sistematike të këtyre atributeve, disa të bazuara në thëniet në Bibël (p.sh., Lutja e Zotit, duke deklaruar se Ati është në Qiell), dhe të tjera bazuar në arsyetimin teologjik.
Në teologjinë islame, Zoti (arabisht: الله Allah) është krijuesi, mbështetësi, urdhëruesi, gjykatësi i gjithëpushtetshëm dhe i gjithëdijshëm i çdo gjëje në ekzistencë. Në kontrast me traditën judeo-kristiane, e cila përshkruan Zotin zakonisht si antropomorf, koncepti islam i Zotit është më pak personal, por më tepër i një force të vetëdijshme prapa të gjitha aspekteve të universit të njohur vetëm përmes shenjave të natyrës, tregimeve metaforike dhe zbulesës nga profetët dhe engjëjt. Islami është rreptësishtë monoteist (teuhid) , thekson se Zoti është unik (uahid) dhe në thelb Një (ahad), i gjithëmëshirshëm dhe i gjithëpushtetshëm. Sipas mësimeve islame, Zoti ekziston pa vend dhe sipas Kuranit, “Shikimet njerëzore nuk mund ta arrijnë Atë, ndërkohë që Ai i arrin shikimet e të gjithëve. Ai është Bamirës i pakufi dhe di çdo gjë.” Tradita islame përshkruan gjithashtu 99 emrat e Zotit. Këta 99 emra përshkruajnë atributet e Zotit, duke përfshirë Mëshiruesin, të Drejtin, Paqen, Bekimin dhe Ruajtësin.
Një tipar dallues midis konceptit të Zotit në Islam dhe atij në Krishterimin është se Zoti nuk ka pasardhës. Ky besim përmblidhet në kapitullin 112 të Kuranit të titulluar Ihlas, i cili thotë: “Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!”

II. Koncepti i Zotit në Judaizëm
Zoti është një qenie e Lartë. “Ti nuk mund të shikosh fytyrën time, sepse asnjë njeri nuk mund të më shikojë dhe të jetojë” (Eksodi 33, 20) Por, në të njëjtën kohë: “Zoti është pranë gjithë atyre që kërkojnë, pranë gjithë atyre që e kërkojnë në të vërtetë” (Psalmet 145, 18). “Të tëra këto të janë treguar, në mënyrë që të pranosh se Zoti është Perëndi dhe që nuk ka asnjë tjetër veç tij.” (Ligji i Përtërirë 4, 35) “Unë Zoti, jam i pari dhe, me ata të fundit, do të jem po ai” (Isaia 41, 4; 48, 12; Zanafilla 21, 23) “Unë jam Perëndia i plotfuqishëm; ec në praninë time dhe qëndro i ndershëm; dhe unë do të caktoj besëlidhjen time midis meje dhe teje dhe do të të shumoj fort”. (Zanafilla 17, 1-2) “Kremtoni Zotin, sepse ai është i mirë dhe mirësia e tij vazhdon përjetë.” (Psalmet 136, 1) Është krijues: “Në fillim Perëndia krijoi qiejt dhe tokën.” (Zanafilla 1, 1) Është mbret dhe Sovran: “Në vitin e vdekjes së mbretit Uziah, unë pashë Zotin të ulur mbi një fron të ngritur dhe të lartë, dhe cepat e mantelit të tij mbushnin tempullin.” (Isaia 6, 1)
Ai e drejton universin: “Zoti shikon nga qielli; ai shikon tërë bijtë e njerëzve. Nga vendi i banimit të tij ai këqyr tërë banorët e tokës. Ai e ka formuar zemrën e të gjithëve, që kupton tërë veprat e tyre.” (Psalmet 33, 13-15) “Ti më ke hetuar, o Zot, dhe më njeh. Ti e di kur ulem dhe kur ngrihem, ti e kupton nga larg mendimin tim. Ti e shqyrton me kujdes ecjen time dhe pushimin tim dhe i njeh thellë të gjitha rrugët e mia. Sepse, edhe para se të jetë fjala mbi gojën time ti, o Zot, e di atë plotësisht. Ti më rrethon nga pas dhe përpara dhe vë dorën tënde mbi mua. Njohja jote është shumë e mrekullueshme për mua, aq e lartë sa unë nuk mund ta arrij. Ku do të mund të shkoja larg Frymës sate, ose ku do të mund të ikja larg pranisë sate? Në rast se ngjitem në qiell, ti je atje; në rast se shtrij shtratin tim në Sheol, ti je edhe aty. Në rast se marr krahët e agimit dhe shkoj të banoj në skajin e detit, edhe aty dora jote do të më udhëheqë dhe dora jote e djathtë do të më kapë. Po të them: “Me siguri terri do të më fshehë”, madje edhe nata do të bëhet dritë rreth meje: terri vetë nuk mund të të fshehë asgjë, madje nata shkëlqen si dita; terri dhe drita janë të barabarta për ty.” (Psalmet 139, 1-12)
Zoti është gjykatës i drejtë: “në të gjitha rrugët e tij ka drejtësi. Është një Perëndi që nuk e njeh padrejtësinë; ai është i drejtë dhe i mirë.” (Ligji i Përtërirë 32, 4) Është i shenjtë dhe i pastër nga çdo e metë: “Nuk ka asnjë të shenjtë si Zoti, sepse nuk ka asnjë tjetër veç teje, nuk ka asnjë shkëmb si Perëndia ynë.” (1 i Samuelit 2, 2) “I Shenjtë, i shenjtë, i shenjtë është Zoti i ushtrive. Tërë toka është plot me lavdinë e tij”. (Isaia 6, 3) Duhet t’i frikësohemi Zotit: “Kini frikë nga Zoti, ju shenjtorë të tij, sepse asgjë nuk u mungon atyre që kanë frikë prej tij.” (Psalmet 34, 9) “Ashtu siç është e vërtetë që unë rroj”, thotë Zoti, “unë do të mbretëroj mbi ju me dorë të fortë, me krahun e shtrirë dhe me një tërbim të shfrenuar.” (Ezekieli 20, 33). Ndonjëherë ndëshkimi i Tij flakëron pa arsye. Më shumë se sa i mëshirshëm, është Zot i ndëshkimit.
Zoti është krijuesi i vërtetë i çdo gjëje: “Zoti i tha: “Kush e ka bërë gojën e njeriut, ose kush e bën njeriun të pagojë, të shurdhër, me sy ose të verbër? A nuk jam unë vallë, Zoti? (Eksodi 4, 21) “Bëje të pandjeshme zemrën e këtij populli, ngurtëso veshët e tij dhe mbyll sytë e tij që të mos shikojë me sytë e tij, të mos dëgjojë me veshët e tij dhe të mos kuptojë me zemrën e tij, dhe kështu do të kthehet dhe të shërohet”. ((Isaia 6, 10; 29, 10) Ai përcakton çdo gjë: “Zemra e njeriut programon rrugën e tij, por Zoti drejton hapat e tij”. (Fjalët e urta 16, 9) Për këtë arsye një nga atributet e Tij është “Shkëmb” ose “Shkëmbi i Izraelit”: “krahët e tij janë përforcuar nga duart e të Fuqishmit të Jakobit (e atij që është bariu dhe shkëmbi i Izraelit)” (Zanafilla 49, 24; Psalmet 18, 3) Ky atribut ndonjëherë përmendet edhe si emër i përvetshëm: “Ai është Shkëmbi, vepra e tij është e përsosur, sepse në të gjitha rrugët e tij ka drejtësi. Është një Perëndi që nuk e njeh padrejtësinë; ai është i drejtë dhe i mirë.” (Ligji i Përtërirë 32, 4)
Lidhja e Zotit me “popullin e zgjedhur” përshkruhet e me termin at: “Do të vinë duke qarë, do t’i çoj duke u lutur. Do t’i bëj të ecin gjatë rrjedhave ujore, nëpër një rrugë të drejtë në të cilën nuk do të pengohen, sepse jam një atë për Izraelin, dhe Efraimi është i parëlinduri im.” (Jeremia 31, 9) “Megjithatë, o Zot, ti je ati ynë; ne jemi argjila dhe ti je ai që na formon; ne të gjithë jemi vepra e duarve të tua.” (Isaia 64, 8) At në Dhjatën e Re tregon dashurinë, ndërsa në Dhjatën e Vjetër pushtetin. Ndonjëherë kjo lidhje tregohet edhe si lidhje bashkëshortore (Osea 8 në disa fjali të ndryshme) Izraeli është një grua që e tradhton Jehovën, vrapon për tek zota të tjerë dhe bën imoralitet. Por sërish, Jehova nuk heq dorë nga Izraeli.
Në përshkrimin e Zotit, ka shumë shprehje që e përngjasojnë Zotin me njeriun nga aspekti pamor (antropomorfoza). “Por populli u ankua dhe kjo nuk tingëlloi mirë në veshët e Zotit; sa e dëgjoi, Zoti u zemërua, dhe zjarri i tij shpërtheu midis tyre dhe shkatërroi skajin e kampit.” (Numrat 11, 1) “Dhe Zoti ndjeu një erë të këndshme dhe ai tha në zemër të vet: “Unë nuk do ta mallkoj më tokën për shkak të njeriut, sepse synimet e zemrës së njeriut janë të këqija qysh në fëmijërinë e tij; dhe nuk do të godas më çdo gjallesë, siç kam bërë.” (Zanafilla 8, 21) “Dora e Perëndisë më ka goditur.” (Jobi 19, 21) “Por në rast se refuzoni dhe rebeloheni, do t’ju përpijë shpata”, sepse goja e Zotit ka folur.” (Isaia 1, 20) “Do ta godasë vendin me shufrën e gojës së tij dhe me frymën e buzëve të tij do ta bëjë të vdesë të pabesin.” (Isaia 11, 4) “Ja, emri i Zotit vjen nga larg; zemërimi i tij është i zjarrtë dhe barra e tij e rëndë; buzët e tij janë plot indinjatë dhe gjuha e tij si një zjarr që të përpin” (Isaia 30, 27) “Në të djathtën tënde ka kënaqësi në përjetësi.” (Psalmet 16, 11) “Zoti është betuar për krahun e tij të djathtë dhe për krahun e tij të fuqishëm” (Isaia 62, 8) “I shtriva tërë ditën duart e mia në drejtim të një populli rebel, që ecën nëpër një rrugë jo të mirë, duke ndjekur mendimet e tij” (Isaia 65, 2) “Ja, Perëndia, Zoti, vjen i fuqishëm dhe krahu i tij sundon për të. Ja, e ka shpërblimin me vete, dhe shpërblimi i tij e pararend. Ai do të kullosë kopenë e tij si një bari, do t’i mbledhë qengjat me krahun e tij dhe do t’i mbajë në gji të tij, dhe do të udhëheqë me ëmbëlsi dhe kujdes delet që kanë të vegjlit e tyre.” (Isaia 40, 10/11; 33, 2) “Kështu thotë Zoti i ushtrive: Unë jam shumë xheloz për Sionin, po, unë digjem nga xhelozia për të”. Kështu thotë Zoti: “Unë do të kthehem në Sion dhe do të banoj në mes të Jeruzalemit. Jeruzalemin do ta quajnë Qytet të besnikërisë dhe malin e Zotit të ushtrive, mal të shenjtërisë”. (Zakaria 8, 2/3) “Unë do të ngrihem me shpatë kundër shtëpisë së Jeroboamit” (Amosi 7, 9), pastaj Zoti do të dalë për të luftuar kundër atyre kombeve (Zakaria 14, 3), zbret (Zanafilla 11, 7), ecën mbi vendet e larta të tokës (Amosi 4, 13) Zoti që kalëron mbi një re të lehtë (Isaia 19, 1), atë ditë Zoti do të ndëshkojë me shpatën e tij (Isaia 27, 1).
Përveç këtyre ka edhe shumë shprehje të cilat i japin Zotit ndjenja të njerëzve (antropomorfizëm). “Dhe Zoti u pendua që kishte krijuar njeriun mbi tokë dhe u brengos për këtë në zemër të vet”. (Zanafilla 6, 6). Në malin Sinai (Ligji i Përtërirë), toka është mbështetësja e këmbëve të mia (Isaia 66, 1). Ka zemër, ndjen dhimbje, mendohet (Sagesse 4, 17). “Ndoshta ky perëndi kujtohet për ne” (Jonai 1, 6). Ka: “Urrejtje dhe dashuri” (Isaia 1, 14), “kënaqësi shpirtërore” (Isaia 42, 1), brengoset (Zanafilla 6, 6) dhe është i paduruar (Zakaria 11, 8). Por, ka edhe versete të tjera si “jam një Perëndi dhe jo një njeri, i Shenjti midis teje dhe nuk do të vij me zemërim” (Osea 11, 9) që deklarojnë se Zoti është një qenie e Lartë dhe e Shenjtë.
Gjithashtu ka edhe versete që janë të vështira për tu kuptuar nga ana teologjike, që Zoti lufton me Jakobin dhe Jakobi fiton: “Atëherë ai i tha: “Emri yt nuk do të jetë më Jakob, por Izrael, sepse ti ke luftuar bashkë me Perëndinë dhe me njerëzit, dhe ke fituar”. (Zanafilla 32, 28; 22-32). Jakobi është quajtur Izrael (ai që merret me Zotin) për arsye se e ka mundur Zotin.
Moisiu kur donte të takohej me Jehovën ngriti një çadër dhe Jehova zbriste në një shtyllë reje dhe takoheshin. “Pastaj Moisiu mori çadrën dhe e ngriti jashtë kampit, larg tij dhe e quajti tenda e mbledhjes; kushdo që kërkonte Zotin, dilte drejt çadrës së mbledhjes, që ndodhej jashtë kampit. Kur Moisiu dilte për të shkuar në çadër, tërë populli ngrihej, dhe secili rrinte më këmbë në hyrje të çadrës së vet dhe ndiqte me sy Moisiun, derisa ai të hynte në çadër. Dhe kur Moisiu hynte në tendë, shtylla e resë zbriste dhe ndalej në hyrje të saj, dhe Zoti fliste me Moisiun. Tërë populli e shihte shtyllën e resë së ndaluar në hyrjen e çadrës; kështu tërë populli ngrihej dhe secili përkulej në hyrje të çadrës së vet. Kështu Zoti fliste me Moisiun ballë për ballë, ashtu si një njeri flet me mikun e tij; pastaj Moisiu kthehej në kamp. Por Jozueu, biri i Nunit, zbatuesi i tij i ri, nuk largohej nga çadra.” (Eksodi 33, 7-11). E krijoi universin në gjashtë ditë dhe ditën e shtatë u çlodh nga gjithë vepra që kishte krijuar dhe kryer. (Zanafilla 2, 2-3). Jehova kur krijoi universin, ka luftuar me zota të tjerë: “Zgjohu, zgjohu, vishu me forcë, o krah i Zotit, zgjohu si në ditët e lashta, ashtu si në brezat që shkuan! A nuk je ti ai që e ke bërë copë-copë Rahabin, që ke prerë kuçedrën?” (Isaia 51, 9; Psalmet 74, 2). Ekzistojnë edhe pasazhe që tregojnë se errësirat në univers dhe detet nuk janë krijuar nga Jehova.
Psalmet 82 bëjnë fjalë edhe për ekzistencën e zotave të tjerë. Elementët si egërsira e detit, Rahab thuhet që kanë kaluar në popujt e tjerë si Babilonia dhe Kinani. Jehova ja shfaq veten Moisiut jo si zot i vetëm, por si një Zot Xheloz. Kështu që, lihet një derë e hapur për ekzistencën e zotave të tjerë. Është e vështirë të mohohen versetet që bëjnë fjalë se Jehova është zot vetëm i Izraelit. Izraelitët janë të lidhur me Jehovën. Ndërsa armorenjtë janë në sundimin e zotit të tyre, Kemoshi. (Gjyqtarët 11, 22-23). Në periudhën e Davidit besohej se pushteti i Jehovës është vetëm mbi Izaelitët. (1 i Samuelit 26, 19). Mbreti Ashaz flijon kurban për zotat e Damaskut. “Edhe kur ishte i shtypur, mbreti Ashaz mëkatoi edhe më shumë kundër Zotit. U ofroi flijime perëndive të Damaskut që e kishin mundur, duke thënë: “Me qenë se perënditë e mbretit të Sirisë i ndihmojnë ata, unë do t’i ofroj atyre flijime që të më ndihmojnë edhe mua”. Por qenë pikërisht ata që shkaktuan shkatërrimin e tij dhe atë të të gjithë Izraelit.” (2 i Kronikave 28, 22-23). Ndonjëherë dënimi i Jehovës flakëron pa arsye.
Zoti edhe pse është i drejtë (Isaia 45, 21), e kërkon fajin edhe pas shumë brezave (Numrat 14, 18). Për rrjedhojë, mund të dënojë edhe ata që janë të pafajshëm. Jehova ka Herem’in e tij. Të gjithë njerëzit, kafshët dhe çdo gjë që merr frymë, të cilat kapen gjatë pushtimit të një qyteti duhet shfarosen si një e drejtë e Jehovës që ia dorëzoj atë Izraelit. “Do të shfarosësh, pra, të gjithë popujt që Zoti, Perëndia yt, po të jep në pushtetin tënd; syri yt nuk duhet të ketë mëshirë për ta dhe mos u shërbe perëndive të tyre, sepse ky do të ishte një kurth për ty.” (Ligji i Përtërirë 7, 16; 2, 33-34; Jozueu 6, 21).

III. Koncepti i Zotit në Krishterim
Sipas Dhjatës së Re Zoti është një qenie e lartë dhe zotëron personalitet, është Individualitet i lartë. “Ai që i vetmi e ka pavdekësinë dhe rri në dritë të paafrueshme” ( Timoteut 6, 16). Në të njëjtën kohë është afër: “Ai nuk është larg nga secili prej nesh” (Veprat e Apostujve 17, 27-28). Zoti është Një: Dhe Jezusi u përgjigj: ”Urdhërimi i parë i të gjithëve është: “Dëgjo, o Izrael: Zoti, Perëndia ynë, është i vetmi Zot.” (Marku 12, 29). Është i fuqishëm për çdo gjë: “Ne të falënderojmë, o Zot, Perëndi i Plotfuqishëm” (Zbulesa 11, 17).
Ai zotëron atributet e dashurisë dhe mëshirës: “Perëndia është dashuri” (1 Gjonit 4, 8). Për këtë arsye Zoti quhet si At: “Atëherë i thanë: ”Ku është Ati yt?”. Jezusi u përgjigj: ”Ju nuk më njihni as mua, as Atin tim; po të më njihnit mua, do të njihnit edhe Atin tim”. (Gjoni 8, 19). Për arsye të kësaj shprehjeje metaforike të krishterët e quajnë veten si “bijtë” e Zotit. (Romakëve 8, 14. 15. 16. 17. Dhe të tjera). Edhe shprehja “Bir i Zotit” për Jezusin haset shumë. Më pas të krishterët termin “At” hyjnor që një kuptim metaforik për të gjithë njerëzit, ndërsa kur bëhet fjalë për Jezusin e lënë mënjanë kuptimin metaforik dhe e marrim atë si kuptim të drejtpërdrejt. Zoti është sovran: “Një fron ishte në qiell dhe mbi fron rrinte një i ulur.” (Zbulesa 4, 2). “Dhe Mbretit të amshuar, të pavdekshmit, të padukshmit, të vetmit Perëndi të ditur, i qoftë nder e lavdi në shekuj të shekujve.” (1 Timoteut 1, 17) “Perëndia që bëri botën dhe të gjitha gjërat që janë në të, duke qenë Zot i qiellit dhe i tokës, nuk banon në tempuj të bërë nga duart e njeriut, dhe as shërbehet nga duart e njerëzve, sikur të kishte nevojë për ndonjë gjë, sepse ai u jep të gjithëve jetë, hukatje dhe çdo gjë; dhe ai ka bërë nga një gjak i vetëm të gjitha racat e njerëzve, që të banojnë në mbarë faqen e dheut, dhe caktoi kohërat me radhë dhe caqet e banimit të tyre, që të kërkojnë Zotin, mbase mund ta gjejnë duke prekur, ndonëse ai nuk është larg nga secili prej nesh.” (Veprat e Apostujve 17, 24-27) “Çfarë të themi, pra? Mos ka padrejtësi te Perëndia? Aspak! Ai i thotë në fakt Moisiut: ”Do të kem mëshirë për atë që të kem mëshirë, dhe do të kem dhembshuri për atë që do të kem dhembshuri”. Kështu, pra, kjo nuk varet as prej atij që do, as prej atij që vrapon, por nga Perëndia që shfaq mëshirë. Sepse Shkrimi i thotë Faraonit: ”Pikërisht për këtë gjë të ngrita, që të tregoj te ti fuqinë time dhe që të shpallet emri im mbi mbarë dheun”. Kështu ai ka mëshirë për atë që do dhe e ngurtëson atë që do.” (Romakëve 9, 14-18) “Dhe kjo është jeta e përjetshme, të të njohin ty, të vetmin Perëndi të vërtetë, dhe Jezu Krishtin që ti ke dërguar.” (Gjoni 17, 3) “Por ti, për shkak të ashpërsisë sate dhe të zemrës së papenduar, po mbledh për veten tënde zemërim për ditën e zemërimit dhe të zbulesës së gjykimit të drejtë të Perëndisë, që do ta shpaguajë secilin sipas veprave të tij” (Romakëve 2, 5-6) “Sepse te Perëndia nuk ka anësi.” (Romakëve 2, 11) Zoti është i Shenjtë: “Ju, pra, lutuni kështu: “Ati ynë që je në qiej, u shenjtëroftë emri yt.” (Mateu 6, 9) “Jini, pra, të përkryer, ashtu siç është i përsosur Ati juaj, që është në qiej”. (Mateu 5, 48) Shikon dhe dëgjon çdo gjë: “dhe Ati yt, që shikon në fshehtësi, do të ta shpërblejë haptas.” (Mateu 6, 4) Duhet t’i frikësohemi Zotit: “Dhe mëshira e tij shtrihet nga brezi në brez për ata që e druajnë.” (Luka 1, 50) “Dhe duke ecur në druajtjen e Zotit dhe në ngushëllimin e Frymës së Shenjtë, shumoheshin.” (Veprat e Apostujve 9, 31) Zoti ka zemërim: “Po në qoftë se padrejtësia jonë e vë në pah drejtësinë e Perëndisë, ç’do të themi? Perëndia qenka i padrejtë kur shfren zemërimin e tij? (Unë flas si njeri). Kurrë mos qoftë! Sepse atëherë, si do ta gjykonte Zoti botën?” (Romakëve 3, 5-6)
Shprehjet që kanë kuptim të figurshëm janë prezentë, edhe pse më pak në krahasim me Dhjatën e Vjetër. “Ai veproi pushtetshëm me krahun e vet”. (Luka 1, 51) “Dhe dora e Zotit ishte me të.” (Luka 1, 66) “Dhe ti, o fëmijë i vogël, do të quhesh profet nga Shumë i Larti, sepse ti do të shkosh përpara fytyrës së Zotit për të përgatitur udhët e tij”. (Luka 1, 76)
Një çështje kontradiktore në lidhje me monoteizmin tek të krishterët, është edhe çështja e Jezusit. Në Bibël thuhet që ai ishte rob i Zotit dhe theksohet qartë që Zoti është një: “Dhe Jezusi u përgjigj: ”Urdhërimi i parë i të gjithëve është: “Dëgjo, o Izrael: Zoti, Perëndia ynë, është i vetmi Zot”. (Marku 12, 29) “Jezusi është robi i vërtetë i Jehovës. Në fillim të profetësisë atij i është dhënë misjoni i robit” (Por, është e panjohur si dhe pse ndryshoi më pas). Dishepujt e parë përdornin këtë titull për Jezusin. Pjetri thotë: “Perëndia e Abrahamit, e Isakut dhe e Jakobit, Perëndia e etërve tanë e ka përlëvduar Robin e tij Jezusin, të cilin ju ia dorëzuat Pilatit dhe e mohuat përpara tij, megjithëse ai kishte vendosur ta lironte.” (Veprat e Apostujve 3, 13; po ashtu 5, 28-29) Në këtë verset shihet që ai është dërguar si profet tek izraelitët: “Por ai u përgjigj dhe tha: ”Unë nuk jam dërguar gjetiu, përveç te delet e humbura të shtëpisë së Izraelit”. (Mateu 15, 24) Në bibla nuk gjendet asnjë shprehje që Jezusi thotë se “Unë jam Zot”, më e shumta transmetohet të ketë thënë “Unë jam biri i Zotit”. Nëse shprehja “Bir i Zotit” do të ishte vetëm për Jezusin, mund të mendohej si diçka e veçantë për të. Por, ne Dhjatën e Vjetër kjo shprehje përdoret për Izraelitët “Izraeli është biri i” (Eksodi 4, 22), për engjëjt “bijtë e Perëndisë shkuan të paraqiten para Zotit” (Jobi 1, 6), për njerëzit e devotshëm, për profetët dhe për mbretërit. Po ashtu, edhe në Djatën e Re thotë për Adamin “Bir i Zotit”: “bir i Adamit, i Perëndisë”. (Luka 3, 38) Në vende të ndryshme kjo shprehje përdoret edhe për të krishterët. Atëherë, kjo shprehje përse nuk mbart një kuptim të veçantë për të tjerët por vetëm për Jezusin? Kjo shprehje e transmetuar nga Jezusi shpjegon termin “Bir i Zotit”: “Lum ata që përpiqen për paqen, sepse ata do të quhen bij të Perëndisë.” (Mateu 5, 9) Ideja e incarnationit që diskutohet tek të krishterët rreth Jezusit, nuk gjendet tek në Biblën tre synoptique.
Në Bibla nuk gjendet as triniteti. Argument për trinitetin tregohet ky verset: “Dhe Jezusi, sapo u pagëzua, doli nga uji; dhe ja, qiejt iu hapën, dhe ai pa Frymën e Perëndisë duke zbritur si një pëllumb e duke ardhur mbi të” (Mateu 3, 16) Kjo formulë pranohet të jetë futur në Bibël nën ndikimin e adhurimit pasardhës: “Shkoni, pra, dhe bëni dishepuj nga të gjithë popujt duke i pagëzuar në emër të Atit e të Birit e të Frymës së Shenjtë”. (Mateu 28, 19) Ndërsa në fillim pagëzoheshin vetëm në emër të Jezu Krishtit. (Veprat e Apostujve 2, 38; 10, 48) Edhe sikur të jetë e vërtetë kjo formula e fundit, nuk mund të argumentohet triniteti ne kuptimin terminologjik të tij.
Po ashtu, është e vështirë të gjendet në Bibël ideja e “Redemption” (shëlbimi) që Zoti e shpëtoi njerëzimin nga gjynahet duke torturuar të birin e tij. Kjo ide mund të gjendet vetëm në letrat e Pjetrit.
Në ditët e sotme, nuk kemi burime të sigurta të kumtesës së Jezusit. Kritikët e Biblës e vërtetojnë këtë. Pasi janë mbledhurit të gjitha tekstet e vjetra që posedojmë, përfundimi ishte: ekzistojnë mbi 200.000 variante të ndryshme të biblës. Edhe pse një pjesë e madhe e tyre janë gabime në kopjim, një e teta e tyre tregon ndryshime të rëndësishme.

IV. Koncepti i Zotit në Islam
Allah është emri i Zotit në Islam, i cili është një dhe i vetëm. Allah është emri i qenies më të lartë me ekzistencë në vetvete dhe të denjë për të gjitha lavdërimet dhe falënderimet. Zoti i ka krijuar të gjithë njerëzit dhe i fton ata në besimin monoteist: “Drejtohu me përkushtim në fenë e pastër monoteiste, natyrën fillestare, në të cilën Allahu i ka krijuar njerëzit. S’ka ndryshim të krijimit të Allahut. Kjo është feja e drejtë, por shumica e njerëzve nuk e dinë.” (Surja Rum, 30) Njeriu është krijuar për ta njohur Zotin e tij që e ka krijuar, për ta besuar dhe adhuruar Atë: “Unë i krijova xhindet dhe njerëzit që të më njohin vetëm Mua si Zot dhe vetëm Mua të më falen e të më adhurojnë”. (Surja Dharijat, 56)
Ekzistenca e Zotit është e pamohueshme: “Vallë, a mund të dyshohet për ekzistencën e Allahut, Krijuesin e qiejve dhe të tokës?!” (Surja Ibrahim, 10) Ne nuk mund ta shohim Allahun sepse krijimi ynë, ose ndryshe, forma në të cilën ne jemi krijuar, nuk është e përshtatshme për këtë gjë. Edhe një profet i madh si Musai (Moisiu) nuk e pati duruar dot shfaqjen e Allahut në mal dhe qe rrëzuar pa ndjenja: “Kur Musai erdhi në kohën e caktuar dhe Zoti foli me të, ai tha: “O Zoti im, shfaqu që të të shoh” Zoti tha: “Ti nuk mund të më shohësh! Por shiko në atë mal: nëse ai mbetet në vendin e vet, atëherë ti do të më shohësh Mua”. E kur Zoti i tij iu shfaq malit, e thërrmoi atë dhe e bëri pluhur, ndërsa Musait i ra të fikët. Kur erdhi në vete, ai tha: “I lavdëruar qofsh Ti o Zot! Kthehem te Ti i penduar. Unë jam i pari i besimtarëve!” (Surja Araf, 143) “Shikimet nuk mund ta përfshijnë Atë, por Ai i përfshin shikimet” (Surja En’am, 3) Njerëzit e kanë të pamundur ta konceptojnë Allahun, sepse në ekzistencë Ai nuk ka as të ngjashmin, e as të kundërtin e vet: “Asgjë s’i përngjet Atij” (Surja Shura, 11) “Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!” (Surja Ihlas, 4) Njerëzit mund ta njohin Zotin vetëm në atë masë që Ai e tregon veten, sepse është prapë vetë Ai që e njeh më mirë veten dhe që e tregon më mirë veten.
Parimi themelor i fesë Islame është besimi monoteist. Kapitulli Ihlas në Kuran jep njohuritë më të qarta mbi çështjen e ekzistencës dhe unitetit të Allahut, larg çdo mendimi të ngatërruar e të gabuar që nuk i përshtatet hyjnitetit të Tij. “Thuaj: “Ai është Allahu, Një dhe i Vetëm! Allahu është Absoluti, të Cilit i përgjërohet gjithçka në amshim. Ai as nuk lind, as nuk është i lindur. Dhe askush nuk është i barabartë (a i krahasueshëm) me Atë!” (Surja Ihlas, 1-4) Ky kapitull është përgjigje për çdo lloj botëkuptimi politeist. Në versetin 255 të kapitullit “Bekare” përmenden disa nga cilësitë kryesore të Zotit në fenë islame: “Allahu është Zoti, veç të cilit nuk ka zot tjetër, të Gjallit, të Përjetshmit, Mbajtësit të gjithçkaje! Atë nuk e kaplon as dremitja, as gjumi! Atij i përket gjithçka që gjendet në qiej dhe gjithçka që gjendet në Tokë. Kush mund të ndërhyjë tek Ai për ndokënd pa lejen e Tij? Ai di çdo gjë që ka ndodhur përpara dhe çdo gjë që do të ndodhë pas njerëzve, kurse ata nuk mund të përvetësojnë asgjë nga Dituria e Tij, përveçse aq sa Ai dëshiron. Sundimi i Tij shtrihet mbi qiejt dhe Tokën dhe Ai nuk e ka të vështirë t’i mbrojë dhe të kujdeset për to. Ai është i Larti, Madhështori!”
Allahu, ekzistenca e të cilit është e vetvetishme, e administron vetë tërë gjithësinë e krijuar prej Tij. Çdo gjë është nevojtare ndaj Tij për qenien, ekzistencën dhe për vazhdimin e ekzistencës së vet. Allahu, veç të cilit nuk zot tjetër, “Çdo (çast të çdo) ditë, me shfaqje të reja (të ekzistencës së vet), ndodhet në krye të punës”. (Surja Rrahman, 29)
I gjithë pushteti është në dorë e Tij: “Prandaj, qoftë lartësuar Ai, në Dorën e të Cilit është pushteti mbi çdo gjë! Tek Ai do të ktheheni!” (Surja Jasin, 83) “Dhe një prej shenjave të Tij është që qiejt dhe Toka qëndrojnë sipas urdhrit të Tij, pastaj kur t’ju thërrasë Ai, me një të thirrur, ju përnjëherë do të dilni nga toka (të ringjallur). Atij i përket gjithçka që gjendet në qiej dhe në Tokë. Gjithçka i përulet Atij. Ai e zë fill krijimin dhe Ai e përsërit atë e për Atë kjo është edhe më e lehtë. Atij i përket shembulli më i lartë në qiej dhe në Tokë. Ai është i Plotfuqishmi dhe i Urti.” (Surja Rum, 25-27) “ Me të vërtetë, Allahu mban ekuilibrin e qiejve dhe të Tokës, që të mos shkatërrohen. Kur ato nisin të shkatërrohen, askush nuk mund t’i mbrojë, pos Tij. Me të vërtetë, Ai është i Butë dhe Falës (i gjynaheve).” (Surja Fatir, 41)
Zoti ka mundësi për çdo gjë: “Allahu është i Plotfuqishëm për çdo gjë” (Surja Maide, 40) “Vërtet, urdhri i Tij, kur Ai dëshiron diçka, është që t’i thotë asaj “Bëhu!” – dhe ajo bëhet.” (Surja Jasin, 82)
Ai posedon emrat më të bukur:” Ai Allah që, përveç Tij nuk ka zot tjetër. Emrat më të bukur janë të Tijët!” (Surja Taha, 8; Surja Hashr, 24)

Bibliografia
Bibla ship, përkthim i vitit 1994 marrë nga adresa elektronike: https://www.bible.com/sq .
Böwering, Gerhard. “God and his Attributes”. Encyclopaedia of the Qurʾān. Brill, Johanna Pink, University of Freiburg. Publikuar online on 30 January 2024 http://dx.doi.org/10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00075.
Chilsholm, Hugh, Encyclopædia Britannica, Vol. 01, Shtëpia Botuese Cambridge University 1911.
Christiano, Kevin J.; Kivisto, Peter; Swatos, William H. Jr., Sociology of Religion: Contemporary Developments, California: AltaMira Press 2015.
Chollet, Dictionnaire de Theologie Catholique, viti 1949.

David Leeming, “The Oxford Companion to World Mythology Oxford”, Shtëpia Botuese University 2005.

Dheilly, Joseph, “Dictionnaire Biblique”, Shtëpia Botuese Desclee & Co 1964.

Dyrness, William A.; Kärkkäinen, Veli-Matti; Martinez, Juan F.; Chan, Simon, “Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church”, Shtëpia Botuese Inter-Varsity 2008.

Ekipi i studimeve akademike, “Udhërrëfyesi i një myslimani”, Shtëpia Botuese Prizmi, Tiranë 2010.

Esposito, John L, “The Oxford history of Islam”. New York, Shtëpia Botuese Oxford University 1999.

Guthrie, Shirley C.,“Christian doctrine”, Louisville, Ken.: Shtëpia Botuese Westminster John Knox 1994.

Hamidullah, Muhammad, “Introduction to Islam”, Adam Publisher 2009.

Hoffman, Joel, In the Beginning: “A Short History of the Hebrew Language”, NYU Press 2004.

Jacob, Edmond, “Theology of the Old Testament”, London: Hodder & Stoughton.

Kurani Shqip, përkthim i Hasan Nahit, marrë nga adresa elektronike: https://www.kuran-index.com/ .

Kugler, Robert & Hartin, Patrick, “An introduction to the Bible”, Eerdmans 2009.

Mills, Watson E; Bullard, Roger Aubrey, “Mercer dictionary of the Bible”, Macon, Georgia, Mercer University Press 2001.

McGrath, Alister E., Theology: “the basics”, Malden, MA: Shtëpia Botuese Wiley-Blackwell 2012.

Osborn, Eric, “Irenaeus of Lyons”, Shtëpia Botuese Cambridge University Press, 2001.

Prestige, Fathers and Heretics: “Six Studies in Dogmatic Faith, with Prologue and Epilogue”. London: SPCK 1963.

---